مطالعه مختصر وضعیت «کار کودکان»

محمد غزنوی

مقدمه:

در جهان میلیون ها کودک، اغلب در شرایط مخاطره آمیز، به کار اشتغال دارند. ولی آمار دقیق از کودکان کارگر در دست نیست. زیرا تعداد زیادی از کودکان کارگر مخصوصاً کودکانی که مشغول بدترین شکل کار ها هستند، در بیگار خانه ها، فاحشه خانه ها و سایر اماکن زیر زمینی و کارهای سخت خانگی پنهان اند و تعداد زیاد دیگری نیز در کارگاه ها، مزارع و معادن دور افتاده و کارگاه های خانگی و فامیلی کار می کنند. بیشتر این کودکان در کشورهای در حال توسعه و اقتصادهای دوران گذار به کار اشتغال دارند.

از کودکان شاغل در افغانستان هیچ آماری گرفته نشده است. ولی از آنجا که اکثر خانواده ها در زیر خط فقر زندگی می کنند و برای گذران زندگی خود به هر درآمدی و از هر منبعی نیاز دارند، می توان گفت که اکثر کودکان ما به کار و حتی کارهای خطرناک اشتغال دارند. لذا وضعیت رقت بار کودکان کارگر نیازمند توجه و رسیدگی جدی می باشد.

کودکان در هر کشوری مخصوصاً کشور ما به توجه و مراقبت خاص نیاز دارند. نخست از این نظر که ناتوان اند و توان دفاعی اندکی دارند و دوم از این جهت که آنها کودکان امروز, بزرگسالان فردا و آینده سازان اند و به هر اندازه ظرفیت و توانایی شان تقویت شود، به همان نسبت نیز در آینده مؤثر تر و کارآمد تر خواهند بود. مراقبت از کودکان ابعاد مختلفی دارد که حمایت از آنها در برابر کارهای خطرناک، مضر و دشوار از آن جمله می باشد. این مراقبت ها زود تر از همه باید در قوانین انعکاس یابد و سپس در عمل اجرا گردد. متأسفانه کشور ما قانون خاصی برای حمایت از کودکان بخصوص در بخش کار کودک نداشته است. لذا تصویب قانونی که حقوق کودکان را، با در نظرداشت معیارهای بین المللیوشرایط افغانستان تضمین نموده و تمام ابعاد زندگی کودک را پوشش دهد، امری ضروری می باشد. امید است در آینده نزدیک این ضرورت اساسی تأمین گردد.

اولین گام حمایتی از قانون شروع می شود. قانون باید نحوه برخورد جامعه، دولت و نهادهای اجتماعی با کودکان را تنظیم نماید و از کودکان به عنوان قشر ضعیف و هم به حیث سرمایه گذاری حیاتی برای آینده حمایت اساسی به عمل آورد. قوانین گذشته افغانستان به وضعیت کلی کودکان از جمله اشتغال کودکان توجهی نداشته است. قوانین موضوعه کشور در زمینه اشتغال و کار مثل "قانون کار" به کار بزرگسالان پرداخته و به کار کودکان متأسفانه توجه چندانی ننموده است. از همین جا، ضرورت رفع این خلأ قانونی مطرح می گردد.

هم اکنون در سطح جهانی حمایت گسترده از کودکان و توانبخشی اطفال جریان دارد. سازمان های بین المللی مخصوصاً سازمان بین المللی کار برای ارتقای وضعیت کارگران از جمله کارگران خردسال تلاش های زیادی کرده و با تدوین کنوانسیون هایی بر اساس معیارهای عام و جهانی، دولت ها را تشویق به پیوستن به آنها نموده اند و کشورها هم سعی می کنند که قوانین داخلی خود را با در نظرداشت شرایط داخلی خود، با معیارهای بین المللی هماهنگ و همنوا سازند. افغانستان نیز ناگزیر برای حمایت از کودکان کارگر باید نواقص قوانین خود را بر طرف سازد و در زمینه هایی که خلأ قانونی وجود دارد، باید بین نیازها و شرایط داخلی و معیار های بین المللی هماهنگی و همسانی ایجاد نماید.

در این نوشتار تلاش می شود وضعیت کودکان کارگر در مقررات بین المللی و داخلی ارزیابی گردیده و با توجه به معیارهای بین المللی که محصول تجارب و دانش دانشمندان سایر ملل است، پیشنهاداتی برای رفع نواقص و خلأ قانونی کشور ارائه شود.

پیمان‌نامه‌ جهانی حقوق کودک

۱- کودکی که به طور موقت یا دایم از محیط خانوادگی خود محروم شده است، یا کودکی که به خاطر منافع عالیه‌اش نتوان به او اجازه داد که در آن محیط باقی بماند، سزاوار حمایت و مساعدت ویژه از سوی دولت خواهد بود.

۲- کشورهای عضو طبق قوانین داخلی خود برای این گونه کودکان مراقبت جایگزین را تضمین خواهند کرد.

۳- چنین مراقبتی ممکن است از جمله شامل نگهداری توسط خانواده‌ی جایگزین، کفالت در قوانین اسلامی، فرزندخواندگی یا در صورت لزوم اسکان در مؤسسات مناسب برای مراقبت از کودکان باشد. هنگام بررسی راه‌حل‌ها، باید به مطلوبیت تداوم در پرورش کودک و نیز به پیشینه‌ی قومی، مذهبی، فرهنگی و زبانی کودک به طور شایسته‌ای توجه نمود.